بورسیه DAAD (دی‌آد، سرویس تبادل علمی آلمان) یکی از شناخته‌شده‌ترین راه‌های تأمین هزینهٔ تحصیل و پژوهش در آلمان است؛ اما «بورسیه DAAD» یک برنامهٔ واحد نیست، بلکه مجموعه‌ای از برنامه‌ها با فراخوان، مهلت و شرایط جدا برای هر مقطع و هر گروه از کشورهاست. این مقاله به‌صورت خلاصه نشان میدهد DAAD چه می‌کند، پایگاه رسمی بورسیه‌ها چطور کار می‌کند، مبلغ‌های رسمی چقدر است و پیش از درخواست چه اشتباه‌هایی را باید نکرد.
خلاصه در یک نگاه
- برنامه‌های DAAD را باید از «پایگاه دادهٔ بورسیههای DAAD» پیدا کنید؛ شرایط هر برنامه به کشور محل زندگی و درخواست و مقطع بستگی دارد.
- طبق صفحات رسمی، بورسیهٔ تحصیلی ارشد ماهانه ۹۹۲ یورو به‌علاوهٔ کمک به بیمه و کمک‌هزینهٔ مطالعه میدهد؛ شهریه پوشش داده نمیشود و بورسیه بازپرداخت ندارد.
- در بعضی برنامه‌ها مثل EPOS باید اول به خود دورهٔ تحصیلی درخواست بدهید، نه به DAAD.
- مدرک زبان معمولاً نباید بیش از ۳ سال قدمت داشته باشد و پرونده‌های ناقص بررسی نمی‌شوند.
- بورسیهٔ DAAD می‌تواند به‌عنوان مدرک تأمین مالی در روند ویزا هم مطرح شود؛ جزئیات را سفارت تعیین می‌کند.
DAAD چیست و چه می‌کند؟
DAAD نام اختصاری Deutscher Akademischer Austauschdienst به معنای سرویس تبادل علمی آلمان است. طبق صفحهٔ رسمی DAAD، از وظایف اصلی آن اعطای بورسیه و حمایت از بین‌المللی‌سازی دانشگاه‌ها و مؤسسه‌های پژوهشی آلمان است و در عین حال نقش آژانس ملی آلمان برای برنامه‌های آموزش عالی اتحادیهٔ اروپا مثل Erasmus+ را دارد. صفحهٔ بورسیه‌ها هم میگوید این سازمان سالانه «بسیار بیش از ۱۰۰ هزار» دانشجو و پژوهشگر آلمانی و خارجی را حمایت می‌کند.
نکتهٔ مهم برای متقاضیان: DAAD برنامه‌های بورسیهٔ خودش را اجرا می‌کند و در پایگاه دادهٔ خود برنامه‌های چند نهاد دیگر را هم فهرست کرده است. برای هر مورد باید ببینید دقیقاً چه کسی بورسیه را میدهد و درخواست را کجا باید ثبت کرد.
انواع بورسیه DAAD بر اساس مقطع
صفحهٔ رسمی نمای کلی برنامه‌ها، آن‌ها را به این دسته‌ها تقسیم می‌کند. این جدول فقط نقشهٔ کلی است؛ برای شرایط دقیق باید فراخوان هر برنامه را خواند.
| دسته | برای چه کسانی (طبق صفحهٔ رسمی) |
|---|---|
| بورسیههای پژوهشی برای دکتری | برای متقاضیان از تقریباً همهٔ کشورها قابل درخواست توصیف شده است |
| بورسیهٔ کامل برنامه‌های دکتری ساختارمند | عمدتاً برای متقاضیان کشورهای در حال توسعه و نوظهور |
| بورسیههای ارشد | عمدتاً برای متقاضیان از کشورهای صنعتی؛ بعضی برنامه‌ها مثل «بورسیه تحصیلی رشته‌های STEM» و EPOS برای کشورهای در حال توسعه و نوظهورند |
| برنامهٔ Hilde Domin | برای دانشجویان و دکترانت‌هایی که در معرض از دست دادن حقوق آموزشی یا حقوق دیگر در کشور خود هستند؛ متقاضی خودش درخواست نمی‌دهد و باید توسط نهادی حقوقی در آلمان معرفی شود |
| برنامه‌های In-Country / In-Region | حمایت از دورهٔ تحصیل یا پژوهش در کشور یا منطقهٔ خودِ متقاضی |
قانون رسمی: کدام برنامه برای شما قابل درخواست است، به «کشور محل زندگی و درخواست» شما بستگی دارد. DAAD میگوید «کشور» یعنی جایی که در آن زندگی می‌کنید و از آنجا درخواست می‌دهید. اگر کشورتان در فهرست برنامه نیست، باید پیش از درخواست با DAAD تماس بگیرید.
پایگاه دادهٔ رسمی بورسیه‌ها: از کجا شروع کنیم؟
نقطهٔ شروع پیشنهادی ما پایگاه دادهٔ بورسیههای DAAD است. در این پایگاه می‌توانید نتایج را بر اساس کشور محل زندگی، گروه «فارغ‌التحصیلان» (کسانی که حداقل یک مدرک دانشگاهی اولیه مثل لیسانس دارند)، هدف بورسیه، رشته و عنوان برنامه فیلتر کنید و با گزینهٔ «فقط برنامه‌های DAAD» فهرست را به برنامه‌های خود DAAD محدود کنید.
پایگاه خودش هشدار میدهد که اطلاعات برنامه‌های نهادهای دیگر با دقت جمع‌آوری شده اما صحت و کامل بودن آن تضمین نمیشود، و پیش از درخواست باید با فرد معرفی‌شده در توضیح برنامه تماس بگیرید. صفحهٔ هر برنامه چند بخش مهم دارد: گروه هدف، مبلغ و مزایا، شیوهٔ انتخاب، فرایند درخواست و مهلت. درخواست آنلاین هم از تب «Submit application» همان برنامه و فقط در بازهٔ باز بودن مهلت انجام میشود.
برنامه‌ریزی را با مقالهٔ تحصیل در آلمان هم هماهنگ کنید و فهرست بورسیههای آلمان و دانشگاههای آلمان را در ISA ببینید.
مبلغ بورسیه DAAD چقدر است؟
ما فقط مبلغ‌هایی را می‌آوریم که در صفحات رسمی DAAD در ۲۶ اکتبر ۲۰۲۶ دیده‌ایم. مبلغ هر برنامه ممکن است در فراخوان‌های بعدی تغییر کند.
| برنامه | مبلغ و مزایا | یادداشت |
|---|---|---|
| بورسیهٔ تحصیلی ارشد (همهٔ رشتهها) | ۹۹۲ یورو در ماه؛ کمک به بیمهٔ درمانی، حوادث و مسئولیت شخصی؛ کمک‌هزینهٔ مطالعهٔ سالانه ۴۶۰ یورو؛ کمک‌هزینهٔ سفر فقط با درخواست | شهریه پوشش داده نمیشود؛ مدت ۱۰ تا ۲۴ ماه؛ شروع حمایت باید در ۲۰۲۷ باشد و معمولاً ۱ اکتبر ۲۰۲۷ است |
| EPOS (دوره‌های تحصیلات تکمیلی مرتبط با توسعه) | ۹۹۲ یورو در ماه برای فارغ‌التحصیلان؛ ۱٬۳۰۰ یورو برای دکترانت‌ها که از فوریهٔ ۲۰۲۶ به ۱٬۴۰۰ یورو می‌رسد؛ کمک به بیمه و سفر | مدت ۱۲ تا ۴۲ ماه بسته به دوره؛ در بعضی حالت‌ها کمک اجاره و کمک برای همراه خانواده هم ممکن است |
صفحهٔ کلی بورسیه‌ها برای دانشجویان ۹۹۲ و برای دکترانت‌ها ۱٬۳۰۰ یورو را به‌عنوان نمونه می‌آورد، ولی صفحهٔ EPOS افزایش به ۱٬۴۰۰ یورو را از فوریهٔ ۲۰۲۶ ذکر می‌کند؛ بنابراین همیشه مبلغ را در فراخوان همان برنامه ببینید. طبق صفحهٔ رسمی، بورسیههای DAAD بازپرداخت ندارند.
یک نکتهٔ کاربردی: بورسیهٔ ارشد شهریه نمی‌دهد. بیشتر دانشگاههای دولتی آلمان برای کارشناسی و بیشتر ارشدها شهریه نمی‌گیرند، اما طبق صفحهٔ هزینه‌های DAAD در ایالت بادنوورتمبرگ دانشجوی غیراتحادیهٔ اروپا برای کارشناسی و ارشد ۱٬۵۰۰ یورو در هر ترم می‌پردازد (دانشجویان دکتری معاف‌اند) و هر دانشگاه علاوه بر آن «سهم نیمسال» (Semesterbeitrag) از ۷۰ تا ۴۳۰ یورو می‌گیرد.
شرایط عمومی رسمی
این‌ها شرایط عمومی‌ای است که DAAD در صفحهٔ «اطلاعات مهم برای متقاضیان» آورده و فقط وقتی معتبر است که فراخوان خاص برنامه چیز دیگری نگفته باشد:
- اقامت در آلمان: اگر تا مهلت درخواست بیش از ۱۵ ماه در آلمان بوده‌اید، معمولاً درخواست بررسی نمیشود.
- قدمت مدرک: بیشتر برنامه‌ها سقفی برای فاصلهٔ زمانی از آخرین مدرک دارند؛ در بورسیهٔ ارشد و EPOS «به‌طور معمول حداکثر ۶ سال» است. استثناهایی مثل بارداری، نگهداری فرزند یا بیماری با مدرک بررسی میشود.
- نوع تحصیل: تمام‌وقت و حضوری در آلمان؛ برنامه‌های آنلاین، ترکیبی و پاره‌وقت قابل قبول نیست.
- زبان: مدرک معتبر زبان تدریس، که معمولاً نباید بیش از ۳ سال قدمت داشته باشد.
- ترکیب بورسیه‌ها: همزمان با بورسیهٔ DAAD نمی‌توان بورسیهٔ نهاد آلمانی دیگر داشت؛ بورسیهٔ Erasmus با بورسیهٔ کامل DAAD سازگار نیست؛ بورسیهٔ دوم بین‌المللی تا ۶۰۳ یورو روی بورسیه اثر نمی‌گذارد و مازاد آن کسر میشود.
- انتخاب: کمیته‌های مستقل و داوطلبانه انتخاب می‌کنند و کیفیت علمی، پروژه و پتانسیل متقاضی را می‌سنجند.
- درخواست: به زبان آلمانی یا انگلیسی؛ ترجمهٔ مدارک لازم نیست رسمی باشد. استفاده از ابزارهای هوش مصنوعی در نگارش اگر ذکر و با اعلام صحت امضا شود مجاز است.
مثال: بورسیهٔ تحصیلی ارشد برای همهٔ رشتهها
صفحهٔ رسمی این برنامه (که وزارت امور خارجهٔ فدرال آلمان آن را تأمین می‌کند) نمونهٔ خوبی از ساختار یک فراخوان است:
- هدف: ارشد کامل یا دورهٔ دوم در یک دانشگاه دولتی یا دولتی‌شناخته‌شدهٔ آلمان، یا یک سال تحصیل در آلمان در چارچوب ارشد دانشگاه مبدأ؛ فقط برنامه‌هایی که از ترم زمستانی سال بعد شروع می‌شوند.
- مدت: ۱۰ تا ۲۴ ماه.
- رشتهها: معماری، هنرهای زیبا و طراحی، هنرهای نمایشی و موسیقی برنامهٔ جدا دارند.
- مدارک: رزومهٔ جدولی (حداکثر ۳ صفحه)، انگیزه‌نامهٔ ۱ تا ۳ صفحه، نامهٔ پذیرش یا ارائهٔ آن پیش از شروع حمایت، ریزنمرات، مدرک پایان تحصیل، مدرک زبان و یک توصیه‌نامه از استاد دانشگاه.
- زمان: درخواست‌ها از ۱ ژوئن باز میشود؛ مهلت هر سال در سه‌ماههٔ دوم اعلام میشود. در زمان بررسی ما این برنامه برای درخواست باز نبود.
پیشنهاد ما: حتی اگر برنامهٔ سال جاری بسته است، فراخوان را بخوانید تا مدارک و زبان را از چند ماه قبل آماده کنید. برای نوشتن مدارک، مقالهٔ بورسیه تحصیلی کامل نیز نکات عمومی دارد.
نمونه‌ای از برنامهٔ EPOS: اول به دوره درخواست بدهید
EPOS برای فارغ‌التحصیلان کشورهای در حال توسعه و نوظهور است که در برنامه‌ریزی یا پروژه‌های مرتبط با توسعه کار می‌کنند. شرایط رسمی شامل لیسانس معمولاً چهارساله، نتیجهٔ بالاتر از میانگین (ثلث بالا)، حداقل دو سال سابقهٔ کار مرتبط، و انگیزهٔ مرتبط با توسعه است. فقط فارغ‌التحصیلان کشورهای فهرست‌شده می‌توانند درخواست بدهند.
تفاوت مهم در فرایند: درخواست مستقیماً به دورهٔ تحصیلی داده میشود، نه به DAAD؛ درخواست‌هایی که به DAAD برسد ارسال نمیشود. می‌توانید تا سه دوره را به ترتیب اولویت اعلام کنید. بعد کمیتهٔ دوره نامزدها را به DAAD معرفی می‌کند و DAAD از نامزدها می‌خواهد پرونده را در پورتال خود بارگذاری کنند. دو نمونه از دوره‌های EPOS در ISA: دورهٔ UNU-EHS و دانشگاه بن و دورهٔ IWRM-MENA در TH کلن. مهلت هر دوره متفاوت است و باید در سایت همان دوره تأیید شود.
اشتباه‌های رایج
- درخواست به مرجع اشتباه: در EPOS و برنامه‌های مشابه اول باید به دوره درخواست بدهید؛ در بقیه فقط از پورتال DAAD.
- نادیده‌گرفتن فهرست کشورها: ابتدا ببینید کشور محل زندگی شما در فهرست آن برنامه هست یا نه.
- مدرک زبان قدیمی: مدارک معمولاً نباید بیش از ۳ سال قدمت داشته باشند و حتی اگر دانشگاه نخواهد، DAAD در بعضی فراخوان‌ها آن را می‌خواهد.
- پروندهٔ ناقص: صفحهٔ رسمی میگوید پرونده‌های ناقص بررسی نمی‌شوند و کامل بودن مسئولیت متقاضی است.
- ارسال لحظهٔ آخر: پورتال در روز آخر ساعت ۲۴ به وقت اروپای مرکزی بسته میشود و موبایل امکانات محدودی دارد؛ از رایانه استفاده کنید.
- اتکا به منابع غیررسمی: مبلغ و مهلت را فقط از فراخوان رسمی بخوانید؛ این اعداد هر سال به‌روز میشود.
بورسیهٔ DAAD و ویزا
طبق صفحهٔ رسمی سفارت آلمان در تفلیس، برای اثبات هزینهٔ زندگی در ویزای تحصیلی میتوان به‌جای حساب بلاک‌شده تأییدیهٔ بورسیه‌ای ارائه کرد که نهاد عمومی در آلمان (مثلاً DAAD) پرداخت می‌کند. جزئیات هر سفارت متفاوت است؛ برای روش‌های دیگر، مقالهٔ حساب بلاک‌شده آلمان را ببینید.
مراحل پیشنهادی
- در پایگاه رسمی کشور محل زندگی و مقطع را انتخاب کنید و برنامه‌های مناسب را فهرست کنید.
- فراخوان هر برنامه را کامل بخوانید: گروه هدف، مبلغ، مدارک، مهلت و مسیر درخواست.
- پذیرش دانشگاهی یا درخواست به دوره را طبق ترتیبی که فراخوان میگوید پیش ببرید.
- مدرک زبان، ریزنمرات، رزومه، انگیزه‌نامه و توصیه‌نامه را از چند ماه قبل آماده کنید.
- درخواست را زودتر از مهلت و با رایانه ثبت کنید و تأیید خودکار را نگه دارید.
- همزمان برای ویزا و برآورد هزینه‌ها برنامه‌ریزی کنید.
اگر در انتخاب برنامه مطمئن نیستید، می‌توانید درخواست مشاورهٔ ISA را ثبت کنید.
پرسش‌های پرتکرار
آیا بورسیه DAAD شهریه را هم پوشش میدهد؟
در بورسیهٔ تحصیلی ارشد برای همهٔ رشتهها خیر؛ صفحهٔ رسمی شهریه را در بخش «پوشش داده نمیشود» آورده است. بیشتر دانشگاههای دولتی آلمان شهریه ندارند، اما در بادنوورتمبرگ برای دانشجوی غیراتحادیهٔ اروپا ۱٬۵۰۰ یورو در ترم است. برای هر برنامه فراخوان را ببینید.
آیا ایرانی‌ها و افغانستانی‌ها می‌توانند درخواست بدهند؟
پاسخ به برنامه بستگی دارد و ما دربارهٔ هیچ ملیتی ادعای کلی نمی‌کنیم. طبق DAAD شرایط به کشور محل زندگی و درخواست و فهرست هر برنامه بستگی دارد. در پایگاه رسمی کشور خود را انتخاب کنید و اگر کشورتان در فهرست نبود با DAAD تماس بگیرید.
آیا برای درخواست باید پذیرش دانشگاه داشته باشم؟
بسته به برنامه. در بورسیهٔ ارشد همهٔ رشتهها میتوان نامهٔ پذیرش را پیش از شروع حمایت ارائه کرد. در EPOS باید ابتدا به دوره درخواست بدهید و بورسیه فقط به پذیرفتهشدگان دوره داده میشود.
آیا میتوان همزمان بورسیهٔ دیگری گرفت؟
همزمان با بورسیهٔ DAAD بورسیهٔ نهاد آلمانی دیگر ممکن نیست. بورسیهٔ دوم بین‌المللی تا ۶۰۳ یورو بر بورسیهٔ DAAD اثری ندارد و مازاد کسر میشود.
آیا بورسیهٔ DAAD باید بازپرداخت شود؟
خیر؛ صفحهٔ رسمی میگوید بورسیههای DAAD بازپرداخت ندارند. البته رعایت شرایط برنامه، مثل اقامت در آلمان در تمام دورهٔ بورسیه، لازم است.
منابع رسمی
- What we do — DAAD
- Scholarship database — DAAD
- DAAD Scholarships – An Overview — DAAD
- Important information for scholarship applicants — DAAD
- DAAD Study Scholarships – Master Studies for All Academic Disciplines — DAAD
- Development-Related Postgraduate Courses (EPOS) — DAAD
- Costs of education and living — DAAD
- Merkblatt Nr. D3f: Finanzierungsnachweis für ein Studium — German Embassy Tbilisi / Auswärtiges Amt
اطلاعات این صفحه آموزشی و عمومی است؛ قوانین و مبالغ ممکن است تغییر کنند و ملاک نهایی همیشه صفحهٔ رسمی مرجع است.
عکس: Joerg Kel، مجوز CC BY-SA 4.0، از ویکی‌مدیا کامنز
